प्रारंभ-लोकोक्तिषु सप्तमी (७) लोकोक्तिः

प्रारंभ-लोकोक्तिषु सप्तमी (७) लोकोक्तिः 

लोकोक्तिः – अप्राप्यं नाम नेहास्ति धीरस्य व्यवसायिनः
This लोकोक्ति is first line in a सुभाषितम्, of which the second line is – अश्नुते स हि कल्याणं व्यसने यो न मुह्यति
In the textbook it is also explained by the example – 
स्वराज्यप्राप्त्यर्थे गान्धी महात्मा निरन्तरं यतते स्म, अवसाने स च उद्देश्यं प्राप्नोत् यतः ….

अ) संधि-विच्छेदान्कृत्वा 

  1. नेहास्ति न इह अस्ति

    1. न इह = नेह (“गुण”-स्वर-संधिः)
    2. नेह + अस्ति = नेहास्ति (“सवर्ण-दीर्घ”-स्वरसन्धिः)
  2.  स हि = सः हि (विसर्ग-संधिः)
  3. यो न = यः न (विसर्ग-संधिः)
  4. स्वराज्यप्राप्त्यर्थे = स्वराज्य-प्राप्ति-अर्थे (समासान्तर्गत-“गुण”-स्वर-संधिः)
  5. स च = सः च (विसर्ग-संधिः)
अप्राप्यं नाम न इह अस्ति धीरस्य व्यवसायिनः
अश्नुते सः हि कल्याणं व्यसने यः न मुह्यति

स्वराज्य-प्राप्ति-अर्थे गान्धी महात्मा निरन्तरं यतते स्म, अवसाने सः च उद्देश्यं प्राप्नोत् यतः …

आ) सामासिक-शब्दानां विग्रहाः, शब्दानां विश्लेषणानि, शब्दार्थाः च

१. अप्राप्यम् –  अप्राप्यतस्य पञ्चमी विभक्तिः एकवचनं च ।

  • १-१ न प्राप्यम् इति अप्राप्यम् (षष्ठी-तत्पुरुषः)
  • १-२ प्राप्यम्“प्र + आप् (= to achieve) इति धातुः तस्मात् विशेषणम् “प्राप्य” (= achievable) अत्र नपुंसकलिङ्गितस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • १-३ अप्राप्यम् = not achievable, impossible

२. नाम (= truly) इति अव्ययम्

.(= no, not) इति अव्ययम्
४. इह (= here) इति अव्ययम्
५. अस्ति “अस्” (= to be, to exist) इति 2  प. धातुः । तस्य (लटि) वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् 
६.
धीरस्य – “धीर” (= one with forbearance) इति विशेषणम् अत्र पुंल्लिङ्गि तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च  । 
७. व्यवसायिनः “वि + अव + स + अय्” (= to cause hurt) इति धातुः तस्मात् विशेषणं “व्यवसायिन्” (= one, who is hurt) अत्र पुंल्लिङ्गि तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम्
८.
अश्नुते – “अश्” (= to attain, to get) इति धातुः । तस्य (लटि) वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् 
९. सः “तत्” (= pronoun of third person – he, she, it, they) इति सर्वनाम अत्र पुंल्लिङ्गि तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च   
१०. हि (= only) इति अव्ययम् इति धातुः तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “मूर्च्छित” (= fainted)
११. कल्याणम् “कल्याण” (= benevolence) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च
१२. व्यसने “वि + अस्” (= to be specific, to be special) इति धातुः तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “व्यसन” (= special instance, addiction, trouble) तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनं च
१३. यः – “यत्” (= conjunction, who) इति सर्वनाम
अत्र पुंल्लिङ्गि तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च
१४. मुह्यति
“मुह्” (= to lose conscience) इति धातुः । तस्य (लटि) वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् 
१५. स्वराज्यप्राप्त्यर्थे – स्वराज्यप्राप्त्यर्थ” इति सामासिकं पुंल्लिङ्गि नामतस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनं च 
  • १५-१ स्वस्य राज्यं इति स्वराज्यम् (षष्ठी-तत्पुरुषः)
  • १५-२ स्वराज्यस्य प्राप्तिः इति स्वराज्यप्राप्तिः (षष्ठी-तत्पुरुषः)
  • १५-३ स्वराज्यप्राप्तिः (एव) अर्थः स्वराज्यप्राप्त्यर्थः (कर्मधारयः)
  • १५-४ स्वस्य – “स्व” (= self) इति सर्वनाम । अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च 
  • १५-५ राज्यम् – “राज्य” (= kingdom, rule, reign) इति पुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च 
  • १५-६ प्राप्तिः – “प्र + आप्” (= to achieve) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “प्राप्ति” (= achievement) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च 
  • १५-७ अर्थः – “अर्थ” (= purpose) इति पुंल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च 
  • १५-८ स्वराज्यप्राप्त्यर्थे = for achieving independence

१६. गान्धी गान्धी” (= one whose surname is Gandhi) इति पुंल्लिङ्गि नामतस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च 
१७. महात्मा
महात्मन्” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुंल्लिङ्गि तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च 

  • १७-१ महान् आत्मा इति महात्मा (कर्मधारयः) अथवा 
    • १७-१-१ महान् आत्मा यस्य सः महात्मा (बहुव्रीहिः)
  • १७-२ महान् – “महत्” (= great) इति विशेषणम् । अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च 
  • १७-३ आत्मा – “आत्मन्” (= soul) इति पुंल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च 
  • १७-४ महात्मा = Great Soul

१८. निरन्तरम् निरन्तर” (= without distance, continuously) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि प्रायः अव्ययात्मकम् (= ) तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च 

  • १८-१ निरन्तरम् = निः + अन्तरम् 
  • १८-२ निः = not, without
  • १८-३ अन्तरम् – “अन्तर” (= distance) इति नपुंसकलिङ्गि नाम  तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनं च 
  • १८-४ निरन्तरम् = without distance, without interruption, continuously
१९. यतते – “यत्” (= to try, to be industrious at) इति धातुः । तस्य (लटि) वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम्
२०. स्म
(= auxiliary to a verb in present tense so that the verb gets a meaning of past tense) इति अव्ययम्
२१. अवसाने –
“अव + सद्” (= to end, to conclude) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “अवसान” (= end) तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनं च । 
२२. उद्देश्यं – “उत् + दिश्” इति धातुः । तस्मात् पुंल्लिङ्गि नाम “उद्देश्य” (= what should be aimed at, aim, goal) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च ।
२३. प्राप्नोत् – “प्र + आप्” (= to achieve) इति धातुः । तस्य लङ्-(अनद्यतन)-भूते प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
२४. यतः (= because) इति अव्ययम्। 

इ) अन्वया: अन्वयार्थाः च

  1. अप्राप्यं नाम न इह अस्ति धीरस्य व्यवसायिनः 
    1. धीरस्य व्यवसायिनः अप्राप्यं नाम इह अस्ति = For one with forbearance and with industriousness, there is nothing really impossible.
  2. अश्नुते सः हि कल्याणं = He only gets benevolence
  3. व्यसने यः न मुह्यति = who is not distracted by troubles (and difficulties).
  4. स्वराज्यप्राप्त्यर्थे गान्धी महात्मा निरन्तरं यतते स्म = Mahatma Gandhi persevered to achieve independence.
  5. अवसाने सः च उद्देश्यं प्राप्नोत् यतः = Finally he achieved the goal, because …

ई) टीकाः टिप्पण्य: Comments and Notes –

  1. This सुभाषितम् brings to mind the famous quote of Napoleon, “Impossible is a word only in the dictionary of fools”.
  2. This also brings to mind a सुभाषितम् – न दैवमिति सञ्चिन्त्य त्यजेदुद्योगमात्मनः अनुद्यमेन तैलानि तिलेभ्यो नाप्तुमर्हति
    1. न दैवं इति सञ्चिन्त्य त्यजेत् उद्योगं आत्मनः अनुद्यमेन तैलानि तिलेभ्यः न आप्तुं अर्हति

      1. दैवं इति सञ्चिन्त्यआत्मनः उद्योगं त्यजेत् = Thinking of fate, one should not give up one’s efforts.
      2. अनुद्यमेन तिलेभ्यः (अपि) तैलानि आप्तुं अर्हति = Without efforts, oil cannot be extracted even from sesame.
      3. I have added in (2) above, the word अपि (even), because there is a proverb in Marathi, which says प्रयत्ने वाळूचे कण रगडता तेलहि गळे meaning “By effort one may get oil even by grinding grains of sand.”
      4. In fact in Arab countries, they are getting oil by drilling wells in sandy deserts.
  3. The example sentence स्वराज्यप्राप्त्यर्थे गान्धी महात्मा निरन्तरं यतते स्म अवसाने सः च उद्देश्यं प्राप्नोत् यतः…” seems to be too long for a student of प्रारंभ to be able to quote. But it is a good, appropriate example.

शुभमस्तु
-o-O-o-

Advertisements

2 thoughts on “प्रारंभ-लोकोक्तिषु सप्तमी (७) लोकोक्तिः

  1. Dear Sir,
    I am a beginner to learn Sankrit at the age of 63 after retirement . I am very much indebted to your contribution here on Sanskrit Bhavan’s Balabodha . It was my good fortune today that by chance I came across this site. Your way of exposure of Sanskrit – word by word – from lesson I to 10 ( I went through only that much today) are sweeter than anything under the sky. The differences you gave for words synonyms like ततः , अनन्तरम पश्चात् are extremely wonderful and cause crazy to learn more Sanskrit, the language of perfection. If you could find time you may help people like me by taking us to further giving higher courses on Sankrit for which we stand indebted to you. I expect eagerly your blessings on Sanskrit learning.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s