प्रारंभ-लोकोक्तिषु नवमी (९) लोकोक्तिः

प्रारंभ-लोकोक्तिषु नवमी (९) लोकोक्तिः 

लोकोक्तिः – नातप्तलोहं लोहेन संधीयते (अ. 1 सू. 54)

In the textbook it is also explained by the example – 
उभयानुरागः संबंधनिदानं, यतः …नातप्तलोहं लोहेन संधीयते
अ) संधि-विच्छेदान्कृत्वा 

  1. नातप्तलोहम्  = अतप्तलोहम् (“सवर्ण-दीर्घ”-स्वर-संधिः)
  2. उभयानुरागः = उभयनुरागः (समासान्तर्गतः “सवर्ण-दीर्घ”-स्वर-संधिः)
अतप्तलोहम् लोहेन संधीयते
उभयनुरागः संबंधनिदानं, यतः …

आ) सामासिक-शब्दानां विग्रहाः, शब्दानां विश्लेषणानि, शब्दार्थाः च

१. (= no, not) इति अव्ययम्
२. अतप्तलोहम् अतप्तलोह” इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च

  • २-१ न तप्तं इति अतप्तम् (नञ्-तत्पुरुषः) । 
  • २-२ अतप्तं लोहम् इति अतप्तलोहम् (कर्मधारयः)
  • २-३ तप्तम् – “तप्” (= to become hot) इति धातुः तस्मात् कर्मणि-भूतकालवाचकं विशेषणम् “तप्त” (= heated) । अत्र नपुंसकलिङ्गि तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च
  • २-लोहम् – लोह” (= iron) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च
  • २-५अतप्तलोहम् = iron, which is not heated
.लोहेन – “लोह” (= iron) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनं च
संधीयते सम् + धि” (= to join) इति धातुः तस्य कर्मणि-प्रयोगे (लटि) वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम्

  • ४-संधीयते could be कर्मणि-प्रयोग-form of two different धातु-s धि or धी

    • धि (6 प.) actually means ‘to hold’. From that सम् + धि (= to hold together, to join)
    • धी verb is not detailed in Students’ edition of Apte’s dictionary. But is detailed in पाणिनीय धातुपाठ – धी 4 आ. (ओ)धीङ् आधारे. Hence धी = to support

५. उभयानुरागः उभयानुरागइति सामासिकं पुंल्लिङ्गि नाम ।तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च

  • ५-१ उभययोः अनुरागः इति उभयानुरागः (षष्ठी-तत्पुरुषः)
  • ५-२ उभययोः – “उभय” (= both) इति सर्वनाम अत्र पुंल्लिङ्गि ।  तस्य षष्ठीविभक्तिः एकवचनं च
  • ५-३ अनुरागः – “अनुराग” (= affection) इति पुंल्लिङ्गि नाम तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च
  • ५-४ उभयानुरागः = affection between two

६. संबंधनिदानम्– “संबंधनिदान” इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नामतस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च 

  • ६-१ संबन्धस्य निदानं इति संबंधनिदानम् (षष्ठी-तत्पुरुषः)
  • ६-२ संबन्धस्य – “सं + बन्ध्” (= to tie, to bind) इति धातुः । तस्मात् पुंल्लिङ्गि नाम “संबन्ध” (= relationship) । तस्य षष्ठीविभक्तिः एकवचनं च
  • ६-३ निदानम् – “निदान” (= diagnosis, assessment) इति नपुंसकलिङ्गि नाम। तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च 
  • ६-४  संबंधनिदानम् = assessment of relationship
७. यतः (= because) इति अव्ययम्

इ) अन्वया: अन्वयार्थाः च

  1. अतप्तलोहम् लोहेन संधीयते = अतप्तलोहम् लोहेन संधीयते  = Unheated iron cannot be joined to (another piece of unheated) iron.
  2. उभयानुरागः संबंधनिदानम्, यतः (अतप्तलोहम् लोहेन संधीयते) = Mutual affection (becomes) assessment of relationship, because … = If there is mutual affection, the relationship will be good.

ई) टीकाः टिप्पण्य: Comments and Notes –

  1. The statement “Unheated iron cannot be joined to (another piece of unheated) iron” is really speaking of welding technique of joining metals.

    1. Welding, however, is not the only technique for joining metal-pieces. Riveting is another, which does not need heating up. Fastening with nuts and bolts or with screws is yet another. Buckets are made by folding and pressing.
  2. Intent of आचार्य चाणक्य in coining this सूत्रम् seems to be to state that there cannot be agreement between people, who are adamant on their own stance. Heated iron becomes softer and can be given shape and can be joined with another. Such import of the सूत्रम् does not seem to have been brought out in the example sentence. 
  3. Even if we wish to coin an example sentence on our own, the effort should be to bring out the import.

    1. May I propose an example sentence, असमंजसवादिनोः वादे कण्ठशोषः एव जायते यतः नातप्तलोहं लोहेन संधीयते
      1. असमंजसवादिनोः – “असमंजसवादिन्” इति सामासिकं विशेषणम् अत्र पुंल्लिङ्गि तस्य षष्ठीविभक्तिः द्विवचनं च
        1. वादः अस्य अस्ति इति वादिन् = one, who argues or is of argumentative nature.
        2. समंजसः इति असमंसः (नञ्-तत्पुरुषः)असमंसः = one, who is not accommodating
        3. असमंसः वादी च इति असमंजसवादी = one who is not accommodating and is argumentative
      2. वादे – “वाद” (= debate) इति पुंल्लिङ्गि नाम तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनं च
      3. कण्ठशोषः – कण्ठस्य शोषः इति कण्ठशोषः = drying of throat
      4. एव जायते = only happens.
      5. असमंजसवादिनोः वादे कण्ठशोषः एव जायते यतः नातप्तलोहं लोहेन संधीयते = In a debate of two persons, who are
        not accommodating and are argumentative, drying of throat only happens because …
    2. By the way, debates वाद-s are said to be of two types –  (1)वादे वादे जायते कण्ठशोषः (2) वादे वादे जायते तत्त्वबोधः We should be always alert and exercise discretion about what type of debate we should participate in.



Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s