प्रारंभ-लोकोक्तिषु दशमी (१०) लोकोक्तिः

प्रारंभ-लोकोक्तिषु दशमी (१०) लोकोक्तिः 

लोकोक्तिः – नास्त्यग्नेर्दौर्बल्यम् (अ. 1 सू. 86)

In the textbook it is also explained by the example – 
दुष्टः अयं अतिमृदुः इति कुतः ? यतः …नास्त्यग्नेर्दौर्बल्यम्
अ) संधि-विच्छेदान्कृत्वा 

  1. नास्त्यग्नेर्दौर्बल्यम् = न अस्ति अग्नेः दौर्बल्यम् 
    1. न अस्ति = नास्ति (“सवर्ण-दीर्घ”-स्वर-संधिः)
    2. नास्ति अग्नेः = नास्त्यग्नेः (“यण्”-स्वर-संधिः)
    3. नास्त्यग्नेः दौर्बल्यम् = नास्त्यग्नेर्दौर्बल्यम् (विसर्ग-संधिः)
न अस्ति अग्नेः दौर्बल्यम्
दुष्टः अयं अतिमृदुः इति कुतः ? यतः …

आ) सामासिक-शब्दानां विग्रहाः, शब्दानां विश्लेषणानि, शब्दार्थाः च
(= no, not) इति अव्ययम्
२. अस्ति अस्(= to be) इति धातुः स्य (लटि) वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम्

.अग्नेः – “अग्नि” (= fire) इति पुंल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च
दौर्बल्यम् दौर्बल्य” (= weakness) इति नपुंसकलिङ्गि नाम तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च
५. दुष्टः दुष्” (= to act badly) इति धातुः स्मात् कर्मणि-भूतकालवाचकं विशेषणम् “दुष्ट” (= bad person) अत्र पुंल्लिङ्गि तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च
६. अयम्– “इदम्” (= this) इति सर्वनाम अत्र पुंल्लिङ्गि तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च 
७. अतिमृदुः – “अतिमृदु” (= very soft) इति विशेषणम् । अत्र पुंल्लिङ्गि तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च 
८. इति
(= as such) इति अव्ययम्
९. कुतः
(= from where) इति अव्ययम्
१०. यतः
 (= because) इति अव्ययम्

इ) अन्वया: अन्वयार्थाः च

  1. अग्नेः दौर्बल्यम् न अस्ति = Fire has no weakness = Never think fire is weak = Never neglect fire, however small.
  2. दुष्टः अयं अतिमृदुः इति कुतः ? यतः …नास्त्यग्नेर्दौर्बल्यम् = This person is so bad; how come he seems so soft ? (Beware, his uncharacteristic softness may have ulterior motive, which would be dangerous).

ई) टीकाः टिप्पण्य: Comments and Notes –

  1. Hetal narrated a very telling experience. Mosquito coil was lit and everyone went to bed. Fire at the tip of a mosquito coil is not a very worrisome fire, right ? But, breeze caused end of window-curtain to catch fire from the coil. The fire spread and caused serious damage.
  2. This brings to mind a सुभाषितम् – अग्निः शेषः ऋणं शेषं शत्रुः शेषस्तथैव च । पुनः पुनः प्रवर्धेत तस्माच्छेषं न कारयेत् ।।

    1. सन्धि-विच्छेदान्  कृत्वा अग्निः शेषः ऋणं शेषं शत्रुः शेषः तथा एव च । पुनः पुनः प्रवर्धेत तस्मात् शेषं न कारयेत् ।।
    2. Remnant of fire, remnant of debt, and enemy let to go away will grow in strength after time. These should not be left back, however small.
  3. Intent of आचार्य चाणक्य in coining this सूत्रम् may not be to caution just about fire, that, however small, it should not be neglected.
  4. There is a verse in कठोपनिषत् – अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपं बभूव एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च This मन्त्र takes cognizance of fire in different forms. The caution in this सूत्रम् applies to fire in whichever form and size.
  5. The example sentence seems to carry the thought to a different context. The example speaks of uncharacteristic behaviour of a दुष्ट person. The fact that fire, however small, can grow, if it gets an opportunity of breeze, is not uncharacteristic behaviour of fire. The import of the सूत्रम् does not seem to have been brought out properly in the example sentence. 
  6. In fact a good, simple example sentence can be obtained from the सुभाषितम् – अग्निः शेषः पुनः पुनः प्रवर्धेत तस्माच्छेषं न कारयेत् यतः न अस्ति अग्नेः दौर्बल्यम्



Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s