प्रारंभ-लोकोक्तिषु एकादशी (११) लोकोक्तिः

प्रारंभ-लोकोक्तिषु एकादशी (११) लोकोक्तिः 

लोकोक्तिः – नास्ति रत्नमखण्डितम् (अ. 3 सू. 5)

In the textbook it is also explained by the example – 
बाल्ये सः विद्वान् भर्त्सनामाप यतः …नास्ति रत्नमखण्डितम्
अ) संधि-विच्छेदान्कृत्वा 

  1. नास्ति = न अस्ति (“सवर्ण-दीर्घ”-स्वर-संधिः)
  2. रत्नमखण्डितम्= रत्नम् खण्डितम्(व्यञ्जन-संधिः)
  3. भर्त्सनामाप = भर्त्सनाम् आप (व्यञ्जन-संधिः)
न अस्ति रत्नम् खण्डितम्
बाल्ये सः विद्वान् भर्त्सनाम् आप यतः …नास्ति रत्नमखण्डितम्

आ) सामासिक-शब्दानां विग्रहाः, शब्दानां विश्लेषणानि, शब्दार्थाः च
१. 
(= no, not) इति अव्ययम्
२. अस्ति अस्(= to be) इति धातुः स्य (लटि) वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम्

. रत्नम्  – “रत्न” (= jewel) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च
४.
खण्डितम् अखण्डित” इति सामासिकं विशेषणम् अत्र नपुंसकलिङ्गि तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च

  • न खण्डितम् इति अखण्डितम् (नञ्-तत्पुरुषः)
  • खण्डितम् – “खण्ड्” (= to break, to make pieces of) इति धातुः तस्मात् कर्मणि-भूतकालवाचकं विशेषणम् “खण्डित” (= cut, broken) अत्र नपुंसकलिङ्गि तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च
  • अखण्डितम् = unbroken, uncut

५. बाल्ये “बाल्य(= childhood) इति नपुंसकलिङ्गि नाम तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनं च
६. सः – “तत्” (= this) इति सर्वनाम  अत्र पुंल्लिङ्गि तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च 

७. विद्वान् – “विद्वत्” (= wise) इति विशेषणम् । अत्र पुंल्लिङ्गि तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च 
८.
भर्त्सनाम् – “भर्त्स्(= to denounce, to chide) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “भर्त्सना” (= chiding) तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च 
९. आप “आप्” (= to get) इति धातुः तस्य अनद्यतन-(लङ्)-भूते प्रथमपुरुषे एकवचनम् 
१०. यतः
 (= because) इति अव्ययम्

इ) अन्वया: अन्वयार्थाः च

  1. खण्डितम् रत्नम् न अस्ति = No jewel is uncut.
  2. सः विद्वान् बाल्ये भर्त्सनाम् आप यतः …नास्ति रत्नमखण्डितम्= That wise person did get chiding in childhood, because, no jewel is uncut.

ई) टीकाः टिप्पण्य: Comments and Notes –

  1. There is a proverb in Marathi टाकीचे घाव सोसल्याशिवाय देवपण येत नाही meaning stone can become an idol of God only after experiencing strokes of chisel.
  2. In श्रीमद्भगवद्गीता – प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् (६-४५)

    1. सन्धि-विच्छेदान्  कृत्वा प्रयत्नात् यतमानः तु योगी संशुद्धकिल्बिषः अनेकजन्मसंसिद्धः ततः याति परां गतिम् ।।
    2. योगी तु Yogi, प्रयत्नात् यतमानः only when he strives अनेकजन्मसंसिद्धः over number of births and संशुद्धकिल्बिषः cleansed of all sins, faults and misgivings ततः thereafter परां गतिम् याति attains the ultimate.
    3. Chiseling of the stone or of raw diamond is like removing all faults and roughness and lack of shape or luster.
  3. By this सूत्रम् आचार्य चाणक्य gives the message that everything has to be earned by hard work.
  4. Author of the example sentence possibly had in mind biography of genius like Einstein. But the सूत्रम् is for everyone, genius or not genius. Anyone can shine in one’s own chosen field, but only after hard work.
  5. In fact a simple example sentence can be क्लेशान् सहित्वा एव यशः लभ्यते, यतः नास्ति रत्नं अखण्डितम् Success comes only after hardships, because there is no jewel, which is uncut.

शुभमस्तु
-o-O-o-

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s