प्रारंभ-लोकोक्तिषु द्वादशी (१२) लोकोक्तिः

प्रारंभ-लोकोक्तिषु द्वादशी (१२) लोकोक्तिः 

लोकोक्तिः – निकृतिप्रिया हि नीचाः (अ. ३ सू. ३५)

In the textbook it is also explained by the example – 
उपकृतः अपि अपकुरुते असाधुः, यतः …निकृतिप्रिया हि नीचाः

अ) संधि-विच्छेदान्कृत्वा 

  1. निकृतिप्रिया हि = निकृतिप्रियाः हि(विसर्ग-संधिः)
निकृतिप्रियाः हि नीचाः
उपकृतः अपि अपकुरुते असाधुः
यतः …नास्ति रत्नमखण्डितम्

आ) सामासिक-शब्दानां विग्रहाः, शब्दानां विश्लेषणानि, शब्दार्थाः च
निकृतिप्रियाः निकृतिप्रिय” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुंल्लिङ्गि तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च 

  • निकृतिः प्रिया यस्य सः निकृतिप्रियः (बहुव्रीहिः)
  • निकृतिः – “नि + कृ” इति धातुः तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “निकृति” (= lowly act) । तस्य प्रथमाविभक्तिः एकवचनं च
  • प्रिया – “प्रिय” (= affection) इति विशेषणम् अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमाविभक्तिः एकवचनं च
  • निकृतिप्रियः = one, who has affection for lowly act

२. हि(= only) इति अव्ययम् । There are different meanings of the word हि

. नीचाः “नीच” (= person of low calibre) इति विशेषणम् अत्र पुंल्लिङ्गि तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च
उपकृतः “उप + कृ” (= to do favour) इति धातुः तस्मात् कर्मणि-भूतकालवाचकं विशेषणम् उपकृत” (= one, to whom favour has been done)। अत्र पुंल्लिङ्गि तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च
५. अपि (= also, even if) इति अव्ययम्
६. अपकुरुते – “अप + कृ” (= to act otherwise) इति धातुः   अत्र आत्मनेपदी तस्य  वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् 
७. असाधुः – “असाधु” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुंल्लिङ्गि तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च

  •  साधुः इति असाधुः (नञ्-तत्पुरुषः)
  • साधुः – “साधु” (= ) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुंल्लिङ्गि तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च
  • असाधुः =

८. यतः (= because) इति अव्ययम्

इ) अन्वया: अन्वयार्थाः च

  1. निकृतिप्रिया हि नीचाः= Persons of low calibre indulge in lowly acts only.
  2. उपकृतः अपि अपकुरुते असाधुः, यतः …निकृतिप्रिया हि नीचाः= Even when obliged by a favour, a bad person acts otherwise, because ….

ई) टीकाः टिप्पण्य: Comments and Notes –

  1. There are सुभाषितानि with the same theme –

    1. उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये । पयःपानं भुजङ्गानां केवलं विषवर्धनम् – पञ्चतन्त्र

      • Trying to advise fools will result only into anger, just as feeding milk to serpents will only result in increasing their venom.
    2. विद्वान् एवोपदेष्टव्यो नाविद्वांस्तु कदाचन । वानरानुपदिश्याथ स्थानभ्रष्टा ययुः खगाः ॥ – हितोपदेशः

      • Give advise only to worthy, never to unwise. (See how) birds suffered their own fall, when they tried to advise the monkeys.
    3. अमृतं किरति हिमांशुर्विषमेव फणी समुद्गिरति गुणमेव वक्ति साधुर्दोषमसाधुः प्रकाशयति
      • The moon sheds cool light or nectar, a cobra vomits only poison. A good person speaks only what is good. A bad person will indulge in exposing the faults.
    4. इदं ते नापस्काय नाभक्ताय कदाचन न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां अभ्यसूयति – श्रीमद्भगवद्गीता 18-67
      • You should not say this to anyone, who is not amenable to penance, or to one who does not have devotion, or to one who is not worthy of listening to this or to one who hates me.
    5. इदं अथर्वशीर्षं अशिष्याय न देयम् … यो यदि मोहाद्दास्यति स पापीयान्भवति – गणपत्यथर्वशीर्ष

      • This अथर्वशीर्षं is not to be passed on to one, who is not a worthy disciple. If someone gives to an unworthy, the giver also will become sinful.
    6. विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययामृतमश्नुते – ईशावास्योपनिषत्

      • One who understands that (the ultimate principle) by knowing both – what is good knowledge and also what is foul knowledge, by being aware of foul knowledge, he will overcome death (basically all the obstacles) and by good knowledge, he will acquire immortality (or true, lasting happiness).
    7. याञ्चा मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्धकामा – कालिदासस्य मेघदूते

      • Make requests to one who is highly placed, even if the requests may not be granted. Do not make requests to lowly persons, even if there is better chance of the requests being granted.
    8. All these 7 corollary quotations are worthy of independent study of each. I have just given a summary meaning.
  2. We should develop discretion about what to say to whom, whom to oblige or not. Even before starting an interaction with persons, we should develop the capability to assess them.
  3. Putting together this सूत्रम् by आचार्य चाणक्य and the याञ्चा मोघा … statement (7) of कालिदास we should beware that requests fulfilled by a lowly person will have ulterior motives of the lowly person himself, which can become nuisance value in the long run.
  4. The example sentence उपकृतः अपि अपकुरुते असाधुः itself reads like a  लोकोक्तिः.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s